Đi Tìm Nguồn Gốc Cây Trà

Chủ đề về nguồn gốc của cây trà thường rất khô khan và kén người đọc. Cho nên mặc dù có lưu một số nghiên cứu về chủ đề này từ vài năm trước. Nên mình rất ngại viết. Với lại muốn viết thì cũng sẽ mất nhiều thời gian đọc tài liệu và nghĩ sao để viết lại cho dễ hiểu.

Nhưng sau khi kiểm tra các bài viết trên blog Danh Trà. Thì mình thấy số bài viết với mục đích để “bán hàng” hơi nhiều. Nên tự nhiên lại muốn bổ sung thêm các bài về trà chất lượng hơn. Và không gì bằng bắt đầu việc cải tổ nội dung bằng câu khỏi sơ khai nhất. Đó là: cây trà đến từ đâu?

TRANH CÃI VỀ NGUỒN GỐC CÂY TRÀ

Nguồn gốc của cây trà là một chủ đề cực kỳ tranh cãi. Vì trong số top 5 những quốc gia xuất khẩu trà lớn nhất thế giới thì hết 4 nước ở gần nhau. Bao gồm Ấn Độ, Trung Quốc, Việt Nam và Sri Lanka. Nước còn lại là Kenya thì ở tuốt Châu Phi.

Vậy nên ai cũng muốn chứng minh là gốc tích của cây trà là ở mình. Vì nó không chỉ là niềm tự hào dân tộc mà yếu tố thương mại đóng vai trò quan trọng nữa. Marketing chính là một dạng kể chuyện. Là nước sản xuất trà thì không ai không muốn kể câu chuyện “gốc tích” cây trà là ở đất nước mình.

Như Trung Quốc họ bảo đất nước họ chính là nơi sinh ra cây trà. Thì cũng khó cãi được vì họ có quá nhiều bằng chứng cho thấy đất nước họ không chỉ là nơi cây trà đầu tiên xuất hiện. Mà họ còn là người thuần hoá cây trà đầu tiên. Từ khoảng 3.000 năm trước.

Còn bên Ấn Độ thì mặc dù mới trồng trà thương mại khoảng 300 năm trở lại đây. Nhưng họ vẫn đang tin là mặc dù ngành trà thương mại của họ sinh sau đẻ muộn. Nhưng những cây trà đầu tiên lại mọc ở vùng Assam của họ và được thuần hoá tại chính nơi đây. Và chính một số nhóm người dân tộc khi di cư từ Assam sang Vân Nam đã mang theo cây trà để trồng ở Trung Quốc.

Còn Việt Nam thì cũng có một số bằng chứng cho thấy những cây trà cổ đại có mọc trên đất Việt Nam. Bao gồm các vùng trà shan tuyết cổ thụ ở Tây Bắc. Như Hà Giang, Yên Bái, Sơn La, Điện Biên, Lạng Sơn và Tuyên Quang.

Ở Thái Nguyên quê mình gần đây cũng phát hiện có những cây trà cổ thụ ở núi Bóng (xã Minh Tiến – Huyện Đại Từ). Cũng không rõ là cây mọc hoang hay được trồng.

Ở Bình Định cũng có rừng trà cổ thụ với gần 500 cây mà họ gọi là “trà tiến vua”. Có cây cao 14m và tán rộng đến 7m. Cũng không rõ có từ bao giờ.

Những cây trà cổ thụ còn được tìm thấy ở ngoài đảo như đảo Bản Sen (Huyện Vân Đồn). Trà làm ra được gọi là trà Vân, có lẽ là theo cái tên Vân Đồn. Theo lời người dân thì đây là những cây trà mọc hoang.

Chính một số nghiên cứu cũng tin rằng vào trước kỳ Cực đại băng hà cuối cùng. Khi mà các vùng đất ở Đông Á vẫn gắn liền với nhau bằng đất liền. Thì cây trà đã xuất hiện ở khu vực đâu đó ở giữa Ấn Độ, Miến Điện và Trung Quốc (Đông Nam Á). Rồi mọc lan đi khắp nơi.

Nếu như theo giả thuyết này là thì có thể là cây trà từ gốc đã có mọc lan sang Việt Nam. Đến cả khu vực đảo Bản Sen. Rồi khi mực nước biển dâng cao chia tách đất liền sau kỳ Cực đại băng hà cuối cùng. Thì có thể là cây trà đã mắc kẹt trên đảo.

Tất nhiên đây chỉ là phỏng đoán mà thôi.

GIỐNG TRÀ

Trước khi đào sâu hơn về chủ đề nguồn gốc cây trà thì bạn cần nên biết về 2 giống trà được thương mại phổ biến hiện nay. Đó là: Assamica và Sinensis. Hai giống trà này được phân biệt theo hình thái của lá.

Giống Assamica

Như giống Assamica là giống trà lá to. Thường sống ở khu vực nhiệt đới. Điển hình là những cây trà shan tuyết cổ thụ ở các vùng Hà Giang, Tuyên Quang, Sơn La, Lạng Sơn hay Điện Biên.

Giống Sinensis

Còn giống Sinensis là dạng trà lá nhỏ. Thường mọc ở nơi có khí hậu ôn hoà. Chẳng hạn như những cây trà thấp dạng bụi được trồng thành luống. Hình ảnh các đồi trà đẹp mà bạn có thể thấy ở Thái Nguyên, Mộc Châu hay Bảo Lộc chính là dạng trà này.

CÁC GIẢ THUYẾT

Mình có đọc một số nghiên cứu về nguồn gốc cây trà. Những nghiên cứu sơ khai đa phần là dựa trên ghi chép của các nhà thực vật học đầu thế kỷ 20. Họ đi thực địa rồi khảo sát rồi lại so sánh hình thái giữa các giống trà. Sau đó dựa trên những dự kiện về địa lý và khí hậu trước đó để đưa ra kết luận.

Sau này thì hiện đại hơn thì bắt đầu phân tích gen. Các nhà nghiên cứu sẽ lấy mẫu từ những cây trà trà hoang dã lẫn trà trồng ở những vùng trà lớn. Sau đó so sánh rồi lại phân nhóm. Rồi lại tiếp tục dựa trên những nghiên cứu ban đầu ở trên. Rồi lại đưa ra kết luận.

Nếu bạn lười đọc thì mình cũng nói trước kết quả luôn. Đó là đa số những nghiên cứu đều quanh quẩn một kết luận. Đó là Trung Quốc (hoặc khu vực sát bên Trung Quốc) chính là nơi những cây trà đầu tiên xuất hiện. Và cũng chính họ cũng là những người đầu tiên thuần hoá cây trà.

Phải nói thật là nước họ rất chịu khó tìm câu trả lời cho vấn đề này. Vậy nên họ nhiều bằng chứng là chuyện bình thường. Hy vọng là các nhà khoa học Việt Nam cũng dành nhiều thời gian hơn để nghiên cứu về nguồn gốc của cây trà Việt.

Có một nghiên cứu từ năm 1985 của một nhà khoa học người Nhật tên là Minoru Hasimoto là hay được trích dẫn cho đến ngày nay. Nghiên cứu của ông có tên là “The Origin of The Tea Plant” (Nguồn gốc của Cây Trà). Và ông đưa ra 2 giả thuyết về nguồn gốc của cây trà. Đó là:

• Cây trà có cùng 2 nguồn cội
• Cây trà có một nguồn cội

Bạn có thể đọc bản pdf tiếng Anh của nghiên cứu này ở đây.

Và mình tóm tắt sơ về nghiên cứu này ở ngay sau đây:

Giả thuyết hai nguồn cội

Theo giả thuyết này thì cả cây trà Assamica lẫn Sinensis có hình thái quá khác nhau. Nên không thể nào cả 2 giống trà này lại có cùng một nguồn gốc được.

Cây trà Assamica thì có thể đến từ khu vực giao giữa dãy Himalaya, Ấn Độ, Trung Quốc và Miến Điện. Còn cây trà Sinensis thì lại xuất hiện ở đâu đó ở phía Đông Nam của Trung Quốc.

Và rồi Hasimoto bác bỏ giả thuyết này để nói về giả thuyết mà ông tin hơn. Đó là giả thuyết “một nguồn cội”.

Giả thuyết một nguồn cội

Theo Hasimoto thì tất cả cây trà thì đều có có cùng gốc mà ra. Theo những một nghiên cứu về gen vào năm 1935 thì cả cây trà Assamica lẫn Sinensis đều có cùng số nhiễm sắc thể (2n = 30).

Nếu dựa vào nghiên cứu thực địa của các nhà thực vật học người Anh thì nguồn gốc cây trà nằm ở đầu nguồn sông Irrawaddy. Sau đó mọc lan ra thành hình quạt sang đến vùng Assam của Ấn Độ, Vân Nam của Trung Quốc và phía Bắc của Miến Điện.

Hasimoto cũng đồng tình nhiều hơn với giả thuyết một nguồn cội ngày. Nhưng theo ông thì cái “gốc” lại nằm ở nơi khác. Hasimoto dựa vào những nghiên cứu trước đó của các nhà khoa học Trung Quốc. Và đưa ra kết luận là nguồn gốc cây trà lại nằm ở Trung Quốc. Ở khu vực giao giữa các tỉnh Vân Nam, Tứ Xuyên và Quý Châu của nước này.

Hasimoto dựa vào việc ở khu vực này có những cây trà cổ thụ cao đến 14 mét, có nhánh dài cả 10 mét, và tuổi thọ lên đến cả 1.700 năm. Ông đưa ra kết luận này bằng cách tự đi thực địa 2 lần đến Trung Quốc, Lào và Miến Điện.

Nhưng chính bản thân Hasimoto cũng không rõ là những cây trà cổ thụ ở khu vực Vân Nam, Tứ Xuyên và Quý Châu là hậu huệ của những cây trà cổ đại đầu tiên. Hay là hậu huệ của những cây trà được con người trồng. Tức là được mang đến từ nơi khác đến.

NGHIÊN CỨU HIỆN ĐẠI

Nghiên cứu của Hasimoto được xuất bản vào năm 1985. Và sau này cũng có những nghiên cứu hiện đại (về gen, địa lý và hoá thạch) cũng được thực hiện với mục đích là để củng cố hoặc phản bác lại thuyết “một và hai nguồn cội” này của Hasimoto.

Mình sẽ tóm tắt lại những điểm chính của những nghiên cứu này như sau:

Nguồn gốc cây trà

• Truyền thuyết về Thần Nông cho thấy cây trà được phát hiện ra vào khoảng 5.000 về trước. Nên người Trung Quốc họ tin là họ đã biết uống trà vào khoảng thời gian này.
• Thế nhưng một số ghi chép cổ cho thấy trà bắt đầu được sử dụng khoảng 350 năm trước Công Nguyên. Tức là khoảng hơn 2.000 năm mà thôi. Đến khoảng 600 năm sau Công Nguyên. Tức khoảng thế kỷ thứ 7 thì việc uống trà mới trở nên thịnh hành.
• Một số giả thuyết ban đầu cho rằng cây trà xuất hiện đầu tiên là ở khu vực sông Irrawaddy. Sau đó mới bắt đầu mọc lan sang những khu vực xung quanh.
• Thế nhưng những năm gần đây thì khá nhiều bằng chứng về gen (chủ yếu là của Trung Quốc) cho thấy nguồn gốc cây trà ở đâu đó ở phía Tây Nam của Trung Quốc. Có thể là ở khu vực giao của Tứ Xuyên và Vân Nam. Rồi từ đấy cây trà mọc lan đi khắp nơi.
• Khu vực giữa Assam (Ấn Độ), Myanmar và Vân Nam được xem là Vùng thứ hai về nguồn gốc (secondary center of origin). Tức là cây trà ra đời ở chỗ gốc (Tứ Xuyên/Vân Nam), được thuần hoá tại chỗ. Sau đó con người đem cây thuần hoá này đi trồng ở nơi khác. Và nơi mới lại hợp với cây trà hơn và tạo nên sự đa dạng về gen hơn. Và nơi mới được gọi là Vùng thứ hai về nguồn gốc. Từ đấy thì cây trà (đã thuần) mới được đưa đi trồng sang các nơi xung quanh.
• Mặc dù có khá nhiều bằng chứng về gen, về địa lý và hoá thạch. Thế nhưng để có thể đi đến một kết luận thuyết phục là chưa đủ. Vì cây trà có khả năng mọc lan ra một khu vực rất rộng. Chưa kể đến tác động lai tạo của chính con người.

Quá trình thuần hoá

• Hiện nay vẫn tồn tại những cây trà mọc hoang (trà rừng) bên cạnh những cây trà trồng. Nên các nhà khoa học tin là cây trà được thuần hoá trực tiếp (directly domesticated) từ cây trà rừng (kiểu như chó sói và chó nhà). Chứ không phải lai tạo từ những cây đã thuần hoá với nhau (indirectly domesticated). Như kiểu con la được tạo ra từ con lừa và con ngựa (2 giống đã thuần hoá chứ con la không có ở tự nhiên)
• Đối với cây trà đã thuần hoá thì hiện có 2 loại chính. Đó là Assamica và Sinensis. Các nhà khoa học vẫn đang tranh cãi là 2 loại cây trà này phát triển từ cùng một cây trà tổ. Hay là từ 2 cây trà tổ khác nhau. Vì hiện nay cho thấy có một vài giống trà hoang dã vẫn được người dân dùng để uống trà (như ở Hà Giang nước ta có loại cây gọi là “chè rừng” hay “chè tiên”, người dân vẫn hái làm thành thành trà như “bạch trà tiên”)
• Nghiên cứu cho thấy 2 giống Assamica và Sinensis có thể đến từ 2 giống trà tổ khác nhau. Giống trà Assamica được tin là được thuần từ Camellia grandibracteata. Còn giống trà Sinensis được thuần từ Camellia leptophylla hay ptilophylla.
• Các biến cố về địa chất như sự trỗi lên của dãy Himalaya và các kỷ băng hà có thể đã ảnh hưởng đến sự phân bố và quá trình tiến hóa của cây trà. Để có thể tồn tại lâu dài thì cây trà bắt đầu “chọn” nơi sinh trưởng là ở những vùng cao và lạnh.
• Một số bằng chứng cho thấy nơi thuần hoá và trồng trà đầu tiên là Tứ Xuyên. Có thể là khoảng 3.000 năm trước.
• Có bằng chứng cho thấy có thể có những sự kiện thuần hoá cây trà diễn ra ở nhiều nơi khác nhau. Tức là cây trà mọc lan ra khắp nơi. Rồi người sống ở nơi đâu thì thuần hoá cây trà hoang ở chỗ họ. Như cây trà tổ của giống trà Assamica có thể đã mọc hoang ở cả vùng Assam của Ấn Độ cà cả Vân Nam (Trung Quốc). Rồi người ở hai nơi này đã thuần hoá cùng một giống trà. Nhưng do cách thuần cũng như môi trường sống khác nhau. Nên tạo ra 2 giống Assamica khác nhau (Assam và Vân Nam).
• Các nhà khoa học nghiên cứu về sự đa dạng về gen của cây trà ở Trung Quốc. Thì họ thấy cây trà ở Quảng Đông, Tứ Xuyên và Trùng Khánh. Điều này cho thấy đây chính là những nơi trồng trà đầu tiên ở đất nước này.
• Sau khi thuần hoá thì con người bắt đầu phối ngẫu cây trà sao cho đời sau có khả năng thích nghi với môi trường tốt hơn. Đồng thời làm tăng những tính chất về mặt hương và vị.
• Một số nghiên cứu cho thấy điều này có thể hình thành lên những hình thái lá trà khác nhau. Như những giống trà có lá nhỏ (tiểu chủng) có thể hợp đem đi trồng ở những nơi lạnh hơn.

Mình tổng hợp từ các nguồn sau:

• https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fnut.2021.706770/full
• https://www.frontiersin.org/journals/plant-science/articles/10.3389/fpls.2017.02270/ful
• https://www.jstor.org/stable/43498307 (nhập vào link vào sci-hub để đọc)

VẬY CÂY TRÀ THỰC SỰ ĐẾN TỪ ĐÂU?

Sau khi xem hết cả bài viết này thì có thể bạn sẽ không vui vì chưa biết rõ được nguồn gốc cây trà nằm ở đâu đúng không?

Vì khu vực sinh trưởng của cây trà cổ đại quá rộng. Từ Assam đến tận khu vực Vân Nam và Tứ Xuyên. Và có thể là dọc theo sông Mekong đến tận Lào và Việt Nam. Cộng với tác động rất lớn của chính con người chúng ta. Nên thu gọn chính xác khu vực nguồn gốc của cây trà vẫn là chủ đề gây tranh cãi.

Ở Trung Quốc thì họ có quá nhiều bằng chứng. Từ những cây trà cổ thụ đang sống hiện hữu. Cho đến nghiên cứu về địa lý, phân tích gen và cả dấu vết hoá thạch nữa. Vậy nên thì bằng chứng hiện nay vẫn ủng hộ rằng nguồn gốc cây trà đến từ Trung Quốc.

Hy vọng ở Việt Nam cũng sẽ có những nghiên cứu như vậy. Giải thích về nguồn những cây trà cổ thụ ở Tây Bắc và