Chiều cao của một cây trà không chỉ kể câu chuyện về tuổi tác. Mà còn phản ánh nguồn gốc di truyền, môi trường sống và cả cách con người canh tác trong suốt hàng trăm năm.
GHI CHÉP CỦA LỤC VŨ
Hơn 1.200 năm trước, Lục Vũ (733 – 804) đã mô tả cây trà trong thiên đầu tiên của tác phẩm Trà Kinh của mình là:
Trà là loài cây quý của phương Nam, có cây cao một (30cm), hai thước (60cm), cũng có cây cao đến vài chục thước (vài mét).
Ông còn nhắc đến những cây trà mọc ở vùng Ba Sơn, Hiệp Xuyên có thân lớn đến mức hai người ôm mới xuể.
Những ghi chép này đáng chú ý ở một điểm: ngay từ thời Đường, khi trà chưa được canh tác theo phương thức thâm canh hiện đại, người ta đã nhận thấy sự khác biệt rất lớn về kích thước của cây trà.
Đến thời Tống, Tống Tử An trong Đông Khê Thí Trà Lục tiếp tục ghi nhận:
Bạn có thắc mắc về trà?
Trò chuyện trực tiếp qua Zalo để nhận phản hồi và tư vấn nhanh nhất.
Nhắn tin qua Zalo Quét mã QR để nhắn tinTrà lá cam có cây cao hơn một trượng, thân đường kính bảy đến tám tấc, lá dày và tròn, hình dáng giống lá cây cam quýt.
Lá cam ở đây là lá trà to như lá của cây cam. Cây cao hơn một trượng là khoảng hơn 3 mét. Đường kính khoảng 22 đến 25cm. Đây chính là mô tả hình thái của giống trà lá to cổ thụ. Tức là giống Đại Diệp (Vân Nam) hay Shan (Việt Nam).
Dĩ nhiên, những ghi chép cổ không cung cấp tuổi chính xác của từng cây, cũng không chứng minh rằng các cây được quan sát là cùng tuổi. Nhưng chúng cho thấy một điều quan trọng: cây trà vốn có hình thái sinh trưởng rất đa dạng, từ cây thấp bé cho đến những cây gỗ lớn.
Vậy điều gì tạo ra sự khác biệt này?
CÁC DẠNG HÌNH THÁI CÂY TRÀ CỔ THỤ
Trước hết, cần hiểu rằng không phải tất cả cây trà đều có cùng một kiểu sinh trưởng.
Trong thực vật học và nghiên cứu giống trà, các nhà khoa học thường chia hình thái cây trà thành 3 nhóm chính:
Kiểu thân gỗ lớn: Có thân chính rõ ràng, khả năng phát triển thành cây lớn, nhiều cá thể đạt chiều cao 6 đến 15 mét. Thậm chí trên 20 mét trong điều kiện thích hợp. Như cây trà cổ thụ được xếp vào nhóm Di Sản ở Tà Xùa (tỉnh Sơn La) dưới đây.
Kiểu thân gỗ nhỏ: Có thân chính nhưng thường thấp hơn, phân cành tương đối sớm. Chiều cao tự nhiên có thể khoảng 3 đến 6 mét hoặc hơn. Như cây trà ở Suối Giàng (tỉnh Yên Bái cũ).
Kiểu cây bụi: Phân cành nhiều gần gốc, thường không có thân chính nổi bật, chiều cao tự nhiên tương đối thấp. Như cây trà ở Bạch Oanh Sơn (tỉnh Vân Nam) ở hình dưới. Bạch Oanh Sơn là khu vực được xem là “ngân hàng gen” của cây trà. Vì ở đây có đủ 3 hình thái cây trà, cùng với hàng trăm giống trà hoang và trồng bởi con người.
Đây là cách phân loại hình thái, không phải ba loài trà hoàn toàn riêng biệt. Ranh giới chiều cao giữa chúng cũng không tuyệt đối.
Chẳng hạn, nhiều quần thể trà có lá lớn có xu hướng phát triển dạng thân gỗ. Trong khi nhiều giống trà lá nhỏ được trồng tại các vùng khác có dáng cây bụi.
Ví dụ như nếu cùng được trồng xuống đất một ngày, một cây mang đặc tính thân gỗ lớn và một cây có đặc tính cây bụi sẽ không nhất thiết phát triển giống nhau sau 50 hay 100 năm.
Điều này liên quan đến di truyền.
Gen ảnh hưởng đến cách cây hình thành thân chính, phân cành, kéo dài đốt thân và phân bổ nguồn lực giữa các bộ phận: thân, cành, lá và rễ. Vì vậy, mỗi giống hoặc quần thể trà có một tiềm năng sinh trưởng khác nhau.
Nói một cách đơn giản, di truyền tạo ra những khác biệt về tiềm năng sinh trưởng. Nhưng cây có đạt được tiềm năng ấy hay không còn phụ thuộc vào thổ nhưỡng.
THỔ NHƯỠNG ẢNH HƯỞNG LÊN CÂY TRÀ
Hãy hình dung hai cây trà có nguồn gốc di truyền tương tự nhau. Một cây mọc trên sườn núi có tầng đất sâu, giàu mùn, đủ nước và dinh dưỡng. Cây còn lại mọc trên một vách núi đá, đất mỏng, rễ phải len qua những khe đá để tìm nước.
Sau một thế kỷ, cây thứ nhất có thể phát triển thân và tán lớn hơn nhiều. Cây thứ hai dù sống lâu năm vẫn có thể thấp bé, thân chậm tăng trưởng.
Đó là cách môi trường tác động lên hình thái cây trà.
Đất và bộ rễ
Trà là loài cây lâu năm, có thể phát triển hệ rễ sâu và rộng khi điều kiện đất cho phép. Tầng đất đủ sâu, tơi xốp, thoát nước tốt tạo thuận lợi cho rễ khai thác nước và chất dinh dưỡng.
Ngược lại, đất nén chặt, nghèo dinh dưỡng, thường xuyên thiếu nước hoặc úng kéo dài có thể hạn chế sự phát triển của bộ rễ, từ đó làm chậm tốc độ sinh trưởng của toàn bộ cây.
Với những cây trà sống hàng trăm năm, tác động này tích lũy qua rất nhiều mùa sinh trưởng.
Ánh sáng và sự cạnh tranh trong rừng
Ánh sáng là một yếu tố cực kỳ quan trọng.
Trong rừng, cây trà phải cạnh tranh ánh sáng với những loài cây khác. Khi bị che bóng ở mức độ vừa phải, một số cây có thể kéo dài thân và đốt cành để vươn lên những vị trí sáng hơn.
Đây chính là trường hợp của những cây trà Cao Cổ. Cao Cổ có nghĩa là những cây vừa cao và vừa nhiều tuổi (cổ). Những cây này thường mọc trơ trọi, hoặc quần thể rải rác trong rừng.
Dưới đây là một cây trà Cao Cổ ở Tây Côn Lĩnh (Hà Giang):
Do cây quá cao nên nếu gán tuổi thì người ta có thể gán cho nhóm cây này con số rất lớn. Vài trăm cho đến cả nghìn năm tuổi. Nhưng chẳng ai biết được khoảng rừng cây trà mọc lên có từ bao giờ. Có khi mới vài chục đến cỡ trăm năm, có khi nghìn năm là thật.
Loại trà này luôn đắt, và hái riêng từ cây mọc trơ trọi thì lại càng đắt. Hái một cây gọi là Đơn Châu Cao Cổ, hay tên dài hơn là Sâm Lâm Cao Cổ (cây trà cao và cổ mọc giữa rừng hoang). Còn hái trộn nhiều cây thì đơn giản là Cao Cổ mà thôi. Và cứ của càng hiếm, thì lại càng đắt.
Độ cao và khí hậu
Ở những vùng núi phía bắc nước ta hay ở Vân Nam, thì độ cao sẽ ảnh hưởng đến: nhiệt độ, sương mù, lượng mưa, cường độ bức xạ và thời gian sinh trưởng.
Khí hậu mát ẩm có thể thuận lợi cho cây trà ở một số phương diện. Nhưng nhiệt độ quá thấp và mùa sinh trưởng ngắn lại làm chậm tốc độ phát triển.
Bởi vậy, không hẳn là trà mọc càng cao trên núi thì cây càng cao lớn.
Một cây trà ở độ cao 1.200 mét, nơi nhiệt độ ôn hòa và đất sâu. Thì hoàn toàn có thể phát triển nhanh hơn cây cùng giống ở độ cao 2.000 mét. Nơi nhiều sương lạnh và nhiều gió.
Độ cao chỉ là một trong nhiều yếu tố sinh thái, chứ không trực tiếp quyết định chiều cao cây.
TÁC ĐỘNG CỦA CON NGƯỜI
Nếu di truyền và thổ nhưỡng giải thích sự khác biệt trong tự nhiên. Thì tại những vườn trà cổ thụ được khai thác lâu đời, còn có một yếu tố quan trọng khác: bàn tay con người.
Cây trà được trồng để thu hoạch lá, không phải để lấy gỗ. Vì vậy, để thuận tiện khi hái và thúc đẩy sự phát triển của chồi non, người trồng thường chủ động khống chế chiều cao cây.
Trong kỹ thuật canh tác trà, phương pháp này được gọi là ‘đốn tạo hình’, tức giữ cho cây thấp xuống thông qua cắt tỉa, tạo hình hoặc các biện pháp quản lý tán.
Một cây trà vốn có khả năng phát triển cao 10 mét, nếu được cắt tỉa định kỳ qua nhiều thế hệ, có thể chỉ duy trì chiều cao khoảng 1.5 đến 2 mét. Nếu mà cũng cây đó, mà mọc tự nhiên và điều kiện thuận lợi, cây trà có thể cao hơn 5 mét trong khoảng 20 năm.
Điều này không làm cây trẻ đi. Bộ rễ và phần thân gốc của nó vẫn tiếp tục tồn tại, trong khi cành phía trên liên tục được thay mới.
Ngược lại, một cây trà mọc tự nhiên, ít chịu tác động cắt tỉa, có thể phát triển cao lớn hơn nhiều dù tuổi đời thấp hơn.
Việc hái lá cũng tạo nên sự khác biệt.
Mỗi lần hái, con người lấy đi một phần lá và chồi, đồng thời ảnh hưởng đến cách cây tiếp tục phân cành. Nếu hái thường xuyên và kết hợp cắt tỉa, cây có xu hướng hình thành một mặt tán thấp, thuận tiện cho việc khai thác.
Vậy nên, có những nơi như Suối Giàng chẳng hạn. Cây trà tổ hơn 400 tuổi nếu nhìn sẽ thấy rất bình thường. Vì cây không to như trong hình dung của nhiều người. So với những cây Cao Cổ trong rừng thì ít ai nghĩ cây trà tổ này già hơn.
Nhưng đây là một cây trà cổ thật sự. Một phần là do hình thái tự nhiên, một phần là do cộng đồng người Mông ở đây canh tác từ rất nhiều đời.
NHÌN CHIỀU CAO ĐOÁN TUỔI TRÀ
Mình thường hay thu mua trà nguyên liệu và thành phẩm từ người dân địa phương. Một trong những thứ mình hay yêu cầu đó là nói họ chụp giúp hình cây trà. Có người đứng để đối chiếu càng tốt.
Vậy thì nhìn độ to của cây trà có có thể đoán chính xác tuổi không?
Câu trả lời là: có thể ước lượng tương đối mà thôi. Nhưng không thể nào dựa vào chiều cao để xác định tuổi.
Khi hai cây cùng giống, sống trong điều kiện tương tự và không bị cắt tỉa, cây già hơn thường có nhiều thời gian để phát triển thân và tán. Tuy nhiên, điều này chỉ mang tính xu hướng.
Trong thực tế, cây trà cổ thụ hiếm khi có lịch sử sinh trưởng giống hệt nhau.
Những cây trà cùng tuổi có thể có sự khác biệt lớn về chiều cao, đường kính gốc và đường kính tán do khác nhau về loại hình cây và điều kiện sinh trưởng.
Ngay cả đường kính thân, vốn thường được xem là chỉ dấu đáng tin cậy hơn chiều cao. Cũng không thể tự xác định chính xác tuổi cây. Ví dụ như cây thân 2-3 người ôm thì chắc chắn sẽ già hơn cây một người ôm.
Nên kiểu mô tả như cây rất cao, đường kính thân vài người ôm, là mặc nhiên là vài trăm năm tuổi là có độ tin cậy không cao.
Kể cả các nhà nghiên cứu đi, họ dùng nhiều công cụ khoa học để tính tuổi cây trà. Mà còn chỉ mới có thể tạm ước lượng mà thôi.
Họ thường định tuổi cây bằng các phương pháp như:
- Đặc điểm hình thái: Đo đường kính thân, chiều cao, độ rộng tán, quan sát cấu trúc thân và dấu vết sinh trưởng.
- Vòng năm: Phân tích vòng sinh trưởng khi có mẫu phù hợp. Tuy nhiên, ở cây trà thì việc nhận diện và đối chiếu vòng năm có thể gặp khó khăn. Như cây cổ thụ còn sống cũng không nên bị khoan hay cắt lấy mẫu tùy tiện. Với lại ở khu vực nhiệt đới thì vòng năm của cây không rõ ràng như ở nơi ôn đới.
- Định tuổi carbon-14: Có thể hỗ trợ xác định niên đại của một số mẫu gỗ, nhưng cần hiểu đúng vị trí lấy mẫu và tuổi của phần mô được kiểm tra. Phần mô cần phải lấy là vùng lõi của thân trà. Thứ nhất là khó lấy, và cây cổ thụ thật sự thường hay bị rỗng phần lõi.
- Tư liệu lịch sử: Đối chiếu gia phả, ghi chép địa phương, lịch sử canh tác và lời kể được kiểm chứng của cộng đồng. Như ở vùng trà Cảnh Mại (Vân Nam) có cây trà khoảng 1.800 năm tuổi. Vì đây là khoảng thời gian trùng với người Bố Lãng bắt đầu sinh sống và canh tác trà ở địa phương.
- Điều kiện sinh thái: Đánh giá đất, khí hậu, kiểu sinh trưởng và lịch sử tác động của con người.
Cho dù kết hợp tất cả các dữ liệu đầy tính khoa học kể trên thì vẫn còn sai số vẫn là điều không thể tránh khỏi.
CÂY CÀNG TO THÌ TRÀ CÀNG NGON?
Đây lại là một ngộ nhận khác.
Một cây trà cao 15 mét không đương nhiên có nguyên liệu lá ngon hơn cây trà chỉ cao 3 mét. Cũng như một cây trà 500 năm tuổi không mặc nhiên tạo ra loại trà chất lượng hơn cây 100 năm tuổi.
Chất lượng lá trà chịu ảnh hưởng của rất nhiều yếu tố: nguồn gen, thành phần hóa học của lá, thời điểm thu hái, điều kiện sinh thái, độ trưởng thành của búp, kỹ thuật chế biến và bảo quản.
Tuổi cây có thể liên quan đến những khác biệt sinh lý như hệ rễ, tốc độ sinh trưởng hay khả năng đáp ứng với điều kiện môi trường. Tuy nhiên, không thể từ đó suy ra một quy luật đơn giản rằng cây càng già thì hàm lượng chất tạo hương vị càng tốt.
Đối với người thưởng trà, điều đáng quan tâm không chỉ là cây đã sống bao lâu hay cao bao nhiêu. Mà còn là cây thuộc quần thể nào, sinh trưởng ở đâu, được quản lý và chế biến ra sao.
Một cây trà cổ thụ thấp bé trên sườn núi đá vẫn có thể mang lại những phẩm chất hương vị đặc sắc. Trong khi đó, một cây trà rất cao chưa chắc đã cho nguyên liệu phù hợp với loại trà chúng ta thật sự thích.
Nhưng uống một cây trà cổ thụ hàng trăm năm tuổi không đơn thuần là hương vị nữa. Yếu tố câu chuyện tất nhiên mang lại nhiều cảm xúc. Trà vẫn là thức uống, trước khi chuyện hay thì phải ‘hợp mồm’ trước. Mặc dù vậy khi mọi thứ đã đầy đủ, thì thứ chúng ta cần vẫn là cảm xúc.
Trong một vùng trà cổ thụ, có cây vươn cao hàng chục mét, cũng có cây đã trải qua nhiều thế hệ con người mà tán lá vẫn chỉ ngang cỡ đầu người.
Sự lạ lùng này không hề mâu thuẫn chút nào.
Di truyền tạo nên kiểu sinh trưởng ban đầu. Đất đai, ánh sáng và khí hậu quyết định cây phát triển ra sao. Còn con người, qua hàng trăm năm hái lá và cắt tỉa, có thể thay đổi hoàn toàn dáng vẻ của một cây trà.
Bởi vậy nên khi đứng trước một cây trà cổ thụ, chiều cao chỉ cho chúng ta biết một phần câu chuyện.
Một cây trà thấp không có nghĩa là cây trẻ. Một cây trà cao không nhất thiết là cây già. Và một cây trà thật lớn cũng chưa chắc làm nên một chén trà thật ngon.
Để hiểu được giá trị của trà cổ thụ, đôi khi chúng ta cần nhìn xa hơn kích thước của thân cây. Chúng ta cần tập trung vào cả vùng đất, con người và lịch sử đã tạo nên những cây trà ấy.