Trong văn hoá trà của nước ta có câu “nhất nước, nhì trà, tam pha, tứ ấm”. Nước là quan trọng nhất. Còn ấm mặc dù ở dưới cùng nhưng lại có thể ảnh hưởng lớn lên nước khi pha (về nhiệt cũng như cấu tạo). Vậy nên có một chiếc ấm tốt cũng sẽ giúp trải nghiệm trà của bạn được trọn vẹn hơn.
Chất liệu làm nên ấm cũng vô vàn sẽ là sứ, gốm, thuỷ tinh, kim loại… Vậy thì loại nào sẽ hợp để pha trà đặc sản Thái Nguyên nhất?
Câu trả lời ngắn gọn là: Ấm sứ và gốm tráng men là lựa chọn tốt nhất để giữ nguyên hương vị xanh tươi nguyên bản của trà. Còn ấm gốm mộc không tráng men hay ấm tử sa sẽ hợp với những ai thích gu trà trầm và ngọt hậu sâu.
Ấm Sứ – chất liệu giữ vị trà xanh chuẩn mực nhất
Trước khi tìm hiểu xa hơn về ấm sứ thì chúng ta cần phân biệt giữa gốm và sứ. Gốm được làm từ đất sét tự nhiên. Thường có màu tối, như: nâu, đỏ hay xám. Nung ở nhiệt độ thấp hơn (khoảng 700 đến 1.200°C) nên hạt đất liên kết không hoàn toàn chặt chẽ. Khiến ấm trà có độ thô và xốp nhẹ do có các lỗ khí khổng ẩn. Khi gõ thì nghe tiếng trầm, kiểu “cộp cộp”. Khi pha trà có thể hút một phần nước và hương vị trà.
Còn sứ làm từ cao lanh (cũng là một loại đất sét nhưng trắng và tinh khiết) trộn với bột đá. Nung ở nhiệt độ rất cao (khoảng 1.300 đến 1.400°C). Giúp các hạt thủy tinh hóa hoàn toàn và liên kết chặt chẽ thành khối cứng như đá. Gõ vào nghe kiểu “ding ding” trong trẻo như chuông. Khi pha trà thì sẽ hoàn toàn không hút nước và hương vị.
Sứ mỏng như phong cách Cảnh Đức Trấn thì có thể dùng điện thoại soi đèn thì một phần ánh sáng có thể xuyên thấu qua. Còn dạng sứ dày như Minh Long hay Chu Đậu thì không soi đèn được, nhưng đây vẫn là sứ nguyên chất. Có chất lượng rất tốt.
Ấm sứ còn có khả năng giữ nhiệt ở mức độ tốt (thua gốm). Chất liệu này cũng cực kỳ phù hợp để pha trà Thái Nguyên. Vì đây là loại trà không yêu cầu nhiệt cao trong thời gian dài (dễ làm cháy trà và đỏ nước). Đây có thể xem là chất liệu ổn nhất về mọi mặt để pha trà Thái Nguyên nếu bạn muốn giữ trọn hương cốm non tươi mới và vị chát thanh thoát.
Ấm Gốm – Đẹp mộc mạc & thay đổi hương vị trà
Như đã nêu ở trên thì gốm được làm từ đất sét tự nhiên. Và có bảng màu cũng rất thiên nhiên, đó là: nâu, đỏ và xám. Người Nhật rất chuộng gốm vì hợp với phong cách wabi-sabi. Tức là vẻ đẹp thô mộc gần gũi với tự nhiên nhất có thể. Gốm thì có 2 dạng: gốm không tráng men & gốm tráng men.
Gốm không tráng men & ấm tử sa
Đặc tính của gốm không tráng men đó là giữ nhiệt cực tốt và sẽ phần nào lưu hương vị trà vào ấm. Nên pha trà xanh như trà Thái Nguyên trong ấm gốm cũng được. Nhưng dùng lâu thì trà sẽ có xu hướng trầm đi. Chưa kể trong đất sét sẽ ít nhiều có các thành phần oxit kim loại tự nhiên. Nên phần nào có thể thay đổi kết cấu nước pha.
Gốm không tráng men còn có một loại rất nổi tiếng đó là tử sa. Tử sa có nghĩa là đất tím, tức là một dạng ấm làm từ đất sét có màu tím. Đất tử sa là một dạng đất sét đặc biệt chỉ có ở vùng Nghi Hưng ở Trung Quốc. Khác với đất sét thường (mềm dẻo) thì đất tử sa là một dạng đá sét kết (đất sét dạng đá) có 5 loại đất cơ bản. Loại này có độ cứng và ngoại hình gần như đá sau khi nung.
Để làm thành ấm thì người làm ấm phải phơi khô đất (phong hoá), nghiền thành bột, ngâm nước ủ, nhào trộn, rồi mới nặn thành ấm. Dựa vào nhiều các yếu tố về độ hiếm nguyên liệu, độ thẩm mỹ, cũng như danh tiếng người làm ấm. Thì ấm tử sa cũng có giá trị rất cao.
Đối với mình thì ấm tử sa sẽ phát huy nhiều giá trị nhất khi kết hợp với một số nhóm trà nhất định. Như trà Ô Long (núi cao, nham trà), trà Phổ Nhĩ (sống, chín, lâu năm), hắc trà, và một số loại hồng trà. Vì ấm giữ nhiệt rất tốt. Pha trà kiểu công phu rất là thuận tay.
Còn đối với trà xanh thì có thì dùng, không có thì cũng không sao. Mình cũng có dùng ấm tử sa để pha trà xanh Thái Nguyên. Dùng nhiều qua thời gian thì thấy trà có xu hướng ngọt và trầm hơn. Chứ không đậm và xanh tươi như pha bằng sứ. Nếu bạn thích trà xanh dạng như này thì có thể mua ấm về tự trải nghiệm. Ba loại đất mà mình thấy dùng ổn nhất cho trà xanh, đó là: Đế Tào Thanh, Chu Nê và Đoạn Nê.
Nếu bạn muốn thử trải nghiệm việc pha trà xanh bằng ấm tử sa thì nên bắt đầu bằng 3 loại đất này. Đế Tào Thanh là một dạng đất ở sâu (đế có nghĩa là đáy), nên ít tạp chất. Nếu thuần về mặt pha trà thì đây là nhóm đất mình thích nhất. Nhưng lưu ý là dòng đất này rất hay bị làm giả. Nếu đúng mỏ Hoàng Long Sơn thì sẽ khá hiếm và đắt.
Còn Chu Nê thì đất mịn như sứ, ít lưu hương và thay đổi hương vị trà, nếu chưa có điều kiện thì có thể dùng một ấm cho nhiều loại trà. Còn Đoạn Nê thì lành, hợp với trà xanh hay bạch trà.
Gốm tráng men – Ngon bổ rẻ
Gốm thì còn có một dạng khá phổ biến khác đó là gốm tráng men. Men trong suốt thường được làm từ tro gỗ, đất sét trắng và bột đá. Phủ men lên mặt gốm sẽ tạo độ bóng như sứ.
Nhưng lợi ích nổi bật của việc tráng men đó là tạo màu hay vẽ trang trí cho men. Bằng cách là sử dụng oxit kim loại tạo màu. Tuỳ theo cách tráng (vẽ), cách phối màu giữa các loại oxit, nhiệt độ nung, môi trường (ít hay giàu oxy)… thì sẽ tạo ra những sản phẩm cực kỳ đẹp và độc đáo.
Phổ biến thì có men trắng (ngoại hình giống sứ trắng), men xanh ngọc như Long Tuyền, men Thiên Mục (nền đen với rất nhiều hoa văn độc đáo), men tro, men rạn (nhìn như thuỷ tinh vỡ).
Gốm phủ men có khả năng giữ nhiệt rất tốt, nhưng lại “lành” vì lớp men đã thuỷ tinh hoá hoàn toàn. Nên sẽ gần như không có tác động nào lớn lên nước pha trà, giúp giữ nguyên bản vị tươi ngon. Trong số này thì men Thiên Mục là có thể phần nào có ảnh hưởng nhẹ lên nước trà vì lớp men có nhiều thành phần sắt. Có người thích, có người không.
Ở Việt Nam thì có làng gốm Bát Tràng là làm hầu hết các loại men kể trên. Còn Phù Lãng thì sẽ đi theo hướng thô mộc kiểu men tro, hợp với ai thích phong cách mộc mạc và tối giản. Chu Đậu thì theo hướng cổ điển, nhìn như đồ cổ Châu Âu. Thích kiểu Nam Bộ (dạng ấm tích) thì có gốm Lái Thiêu. Kiểu “tây” nhiều màu sắc như tranh, dùng để trang trí luôn thì có gốm Biên Hoà.
Thú thật là bản thân mình có cảm tình đặc biệt dành cho gốm mộc hay gốm men tro truyền thống. Vì tuổi thơ của mình là những ngày hè được về quê, đi sâu vào rừng để tắm ở suối Kẹm. Ghé chơi ở chợ La Bằng. Ở xa xa là những đồi trà cao trập trùng. Nếu bạn là người thích sự mộc mạc và muốn thử các gu vị trà đằm hơn, trà La Bằng hay trà các vùng đất khác pha bằng chất gốm này là một lựa chọn tuyệt vời.
Ấm thuỷ tinh – Mãn nhãn nhưng dễ mất nhiệt
Ấm thủy tinh có mật độ chất liệu cao nhất trong các loại chất liệu kể ra trong bài này. Vậy nên bề mặt trơn nhẵn, không có các “lỗ chân lông” (khí khổng) như gốm mộc. Nhờ vào việc không hấp thụ bất kỳ thành phần nào của trà, nên dòng ấm thuỷ tinh có khả năng tái hiện hương vị trà một cách nguyên bản nhất.
Thuỷ tinh còn trong suốt, nên cho phép chúng ta quan sát trực tiếp màu nước trà. Cũng như nhìn cánh trà nở dần dần trong nước. Đối với một số dòng trà dạng búp non cao cấp, thì búp trà còn “nhảy múa” trong nước. Như mình hay pha các dạng trà này trong ly hoặc ấm thuỷ tinh để vừa thưởng vị, vừa thưởng hình trực quan.
Tuy nhiên, thủy tinh có nhược điểm là khả năng giữ nhiệt kém, nước nguội nhanh so với các vật liệu khác. Nếu mà bạn chọn cách pha nhanh thì không sao. Tức là hãm ngắn, khoảng vài chục giây, thì ấm thủy tinh đáp ứng rất tốt.
Nhưng mà thích kiểu dùng nhiều trà và hãm lâu, trong giới nghiện trà hay gọi là trà “cắm tăm”. Thì pha trong ấm thuỷ tinh có thể sẽ không đủ độ đậm như bạn mong muốn vì nhiệt độ hạ nhanh, không đẩy được hết nội chất của trà ra nước.
Ấm kim loại – Độc lạ nhưng khó dùng
Trong số các loại vật liệu ấm pha trà kể ra đây, thì chắc kim loại là loại mà bản thân mình ngại dùng nhất. Lý do là nặng và nóng. Ấm cầm nặng tay, khả năng truyền nhiệt tốt nên quai hay nắp thường sẽ rất nóng. Có quấn thêm vải để cách nhiệt thì cũng bất tiện mà cầm cũng vẫn thấy nóng. Nên khi thao tác pha trà thì cảm giác hơi gượng gạo.
Trong số các kim loại dùng để làm ấm pha trà thì ấm bạc chắc là đắt nhất. Bạc có khả năng làm mềm nước, khử mùi lạ và không tạo ra phản ứng hóa học với trà. Nên trong giới chơi trà thì khi đun nước có người thả vài miếng bạc vào nồi đun.
Tác dụng này là có thật nhé, nhưng rất nhỏ. Nếu bạn là người thích cầu toàn, và muốn nâng cấp trải nghiệm trà dù chỉ rất nhỏ thì có thể áp dụng việc dùng ấm bạc để pha trà hay đun nước. Cá nhân mình thấy ấm bạc để pha trà thì sẽ tiện hơn.
Ấm bạc còn có một tác dụng nữa là gây ấn tượng mạnh. Kiểu như bạn muốn gây ấn tượng với khách hàng hay bạn bè thì có thể dùng. Trong văn hoá nước ta thì bạc là dạng kim loại có giá trị, có tác dụng trừ độc, trừ tà và đem lại may mắn. Nhược điểm của ấm bạc là rất khó bảo quản, dễ bị oxi hóa làm “đen” bề mặt.
Ấm gang có khả năng giữ nhiệt rất tốt, thường được dùng để đun nước, nhưng không được khuyến khích để pha trực tiếp lục trà vì nhiệt độ quá cao sẽ làm trà bị đắng, nồng và cháy trà. Ngoài ra, gang có thể bị rỉ sét nếu không được bảo dưỡng đúng cách.
Thép không gỉ (Inox) là chất liệu phổ biến trong các ấm trà hiện đại. Một nghiên cứu khoa học công bố vào năm 2024 đã so sánh ảnh hưởng của thép không gỉ, thủy tinh, sứ, gốm và silica gel đến hàm lượng chất chống oxy hóa catechin và cảm quan trà xanh.
Kết quả cho thấy chất liệu ấm có ảnh hưởng đáng kể đến khả năng giải phóng và cảm nhận vị umami (vị ngọt thanh tự nhiên của axit amin) của người thưởng trà, trong đó ấm gốm cho kết quả tối ưu nhất về vị umami. Tuy nhiên, nếu dùng các loại ấm thép không gỉ thông thường kém chất lượng, các ion kim loại tự do có thể phản ứng với chất tannin trong trà, làm biến đổi hương vị vốn có.
—
Dù bạn chọn chất liệu nào, điều quan trọng nhất vẫn là sự phù hợp với gu thưởng trà cá nhân của mình. Tại Danh Trà, với truyền thống 4 thế hệ làm nghề, chúng tôi luôn chuẩn bị sẵn các mẻ trà xanh Thái Nguyên được thu hái thủ công, sao mới mỗi tuần từ vùng lõi Tân Cương và La Bằng.
Trà sạch VietGAP, không tẩm ướp tạp chất, sẵn sàng kết hợp với mọi chất liệu ấm mà bạn chọn. Ghé ngay website danhtra.com để chọn cho mình dòng trà hợp gu nhất nhé!