Trên những dãy núi trùng điệp của vùng Tây Bắc nước ta, nơi mây vẫn thường cuộn quanh đỉnh núi và sương mù vờn qua từng ngọn cây, có những cây trà Shan Tuyết cổ thụ đứng lặng lẽ như chứng nhân của thời gian.
Cây nào cây nấy đều cao lớn, rêu phong bám đầy thân, gốc to vài người ôm, rễ thì cắm sâu vào đất đá. Người dân đồng bào gọi những cây này là cây trà Shan Tuyết. Đây là một giống trà lá to chỉ mọc ở những vùng núi cao, nơi khí hậu mát và lạnh quanh năm và sương mù dày đặc vào mỗi buổi sớm mai.
Từ chính những cây trà già cỗi ấy, người đồng bào như người Dao (Hà Giang, Lai Châu), người H’Mông (Sơn La, Điện Biên, Lào Cai), … đã chắt chiu từng búp trà non phủ lớp lông trắng mịn như tuyết, để làm nên một loại trà đặc biệt với tên gọi là: Bạch trà Shan Tuyết.
Hành trình từ núi rừng đến chén trà
Chuyện kể rằng thì từ thời xa xưa, đồng bào miền núi đã biết đến cây trà Shan như một ‘báu vật’ của rừng xanh. Theo truyền thống của họ thì cứ độ đầu xuân, khi những búp trà đầu mùa xuân bắt đầu trổ nhiều trên những cây trà sau một mùa đông dài ngủ yên, thì đó là báo hiệu cho mùa trà đã tới.
Nguồn gốc của bạch trà Shan Tuyết gắn liền với những vùng núi thuộc Tà Xùa (Sơn La), Suối Giàng (Yên Bái), Hà Giang, Điện Biên, và Lào Cai.
Đây là những nơi có độ cao từ 1.000 cho đến 2.000 mét so với mực nước biển. Những vùng đất này có những điều kiện lý tưởng để cây trà phát triển chậm nhưng tích tụ được tinh hoa từ đất trời.
Chính bởi sự khắc nghiệt của môi trường bao gồm sương giá và sỏi đá của vùng cao, mà búp trà mọc lên bé nhỏ nhưng lại đầy tinh tuý, phủ một lớp lông tơ dày mịn như tuyết đầu mùa, gọi là “tuyết sơn”.
Vào thời gian trước thì dòng trà xanh Shan Tuyết, hay ngắn gọn là Trà Shan Tuyết, gần như là dòng trà duy nhất được chế biến từ cây trà Shan Tuyết.
Đến thời gian gần đây khi các xưởng trà đa dạng hoá sản phẩm từ cây trà Shan Tuyết, để xuất khẩu (sang Trung Quốc) và bán trong nước. Thì các khái niệm về bạch trà, hồng trà hay trà Phổ Nhĩ mới được biết đến nhiều, và những dòng trà này mới được làm ra nhiều hơn.
Để mang đậm tính địa phương, thì từ “Shan Tuyết” hay được gắn vào sau các nhóm trà kể trên. Chẳng hạn như bạch trà Shan Tuyết, hồng trà Shan Tuyết, còn trà Phổ Nhĩ còn hay được gọi là trà vàng Shan Tuyết.
Dòng bạch trà Shan Tuyết, được xem là loại trà “thuần khiết” nhất trong các dòng trà Shan Tuyết. Vì bạch trà thường được ưu tiên hái đầu vụ, khi mà búp trà to và múp nhất. Thường đầu vụ thì sẽ ưu tiên hái phần búp, những đợt hái sau khi búp nhỏ hơn thì sẽ hái bao gồm thêm một hay hai lá kế tiếp.
Đặc điểm của bạch trà Shan Tuyết
Đặc điểm của bạch trà Shan Tuyết không lẫn vào đâu được. Khi còn tươi, búp trà non xanh mướt có lớp mao trắng tinh, cho vào lòng bàn tay cảm giác mềm như nhung.
Búp trà sau đó được phơi mát (héo mát) là chủ yếu, nghĩa là rải đều phơi khô tự nhiên trong nhà, và có thêm phơi nắng nhẹ nếu trời có nắng. Đây là công đoạn chế biến duy nhất của dòng bạch trà Shan Tuyết.
Sau khi phơi thì cánh trà khô lại và cong nhẹ, có màu bạc xám. Nhìn như cây kim bằng bạc. Cánh trà nhìn thì mỏng manh, còn hương vị trà thì cũng rất dịu dàng.
Thưởng thức bạch trà Shan Tuyết là trải nghiệm khó quên. Nước trà trong màu vàng nhạt như ánh ban mai. Nhấp một ngụm thôi là thấy thanh mát. Vị ngọt dịu, thoảng hương ngọt mát của dưa mật, rồi lại phảng phất hương hoa rừng hay gỗ mộc. Hương vị trà không nồng đậm, mà cứ nhè nhẹ thấp thoáng vậy thôi, như núi rừng ẩn hiện xa xa vào buổi sớm mai.
Nguồn thu từ giống trà quý
Điều làm nên sự khác biệt của bạch trà Shan Tuyết còn đến từ chính giống trà. Giống trà cổ thụ Shan Tuyết có tuổi đời hàng chục cho đến hàng trăm năm, nhiều cây lên tới 300-400 năm tuổi. Cây trên trăm tuổi là có thể được xem là cổ thụ rồi.
Khác với mô hình trồng trà ở các vùng trà dưới xuôi, thì cây trà Shan mọc trong điều kiện hoàn toàn tự nhiên hoặc bán tự nhiên. Cây trà không được trồng ngay hàng thẳng lối, kích cỡ to nhỏ khác nhau trong cùng vườn, không dùng phân bón hóa học hay thuốc trừ sâu. Điều này có nghĩa là cây trà hấp thu hoàn toàn dưỡng chất từ đất, lớn lên giữa mưa lạnh và ánh mặt trời.
Đa số cây trà ở vùng cao là thuộc sở hữu của người đồng bào. Có một số gia đình sở hữu vườn có cây trà rất lâu năm được trồng từ thời cha ông từ xa xưa. Đến nỗi các cụ lớn tuổi trong gia đình cũng không nhớ cây trà có tự bao giờ. Chỉ biết là từ bé là đã thấy cây trà to lớn như vậy.
Cứ mỗi độ xuân về, khi búp trà trổ nhiều, thì người đồng bào sẽ cẩn thận trèo lên từng cành cao, hái cẩn thận theo chuẩn riêng, có cây phải bắc giàn để hái. Lá trà tươi sau khi hái được có thể chế biến trực tiếp bởi chủ vườn. Nhưng đa số thì sẽ bán lại cho xưởng, trà tính theo cân nặng tươi. Rồi ở xưởng sẽ lại chế biến thành các dòng trà khác nhau, trong đó có bạch trà.